آذربايجان به معني سرزمين آتش در عرصه زمان از مشهورترين نامهاي سرزمين ايران بوده و هست . اين منطقه را در گذشته سرزمين مادها نيز مي گفتند و به مادخر معروف بوده است . اين قسمت از سرزمين ايران به اقتضاي نام بوميان قبلي "آتورپات " ناميده مي شد. و پس از دستيابي اسكندر مقدوني به ايران زمين ، اين سرزمين "آتورپاتكان " ناميده شد كه بعدها كم كم به آذربايجان تغيير نام يافت. در كتابهاي فارسي ايران باستان نام آذربايجان " آذربايگان – يا آذربادگان " ذكر شده است . حتي در شاهنامه فردوسي نام آذربايجان چنين آمده است :
به يك ماه در آذرآبادگان ببودند شاهان و آزادگان
صاحب کتاب ((روضه الصفا )) مي نويسد: ( اردبيل از بناهاي کيومرث پادشاه کيانيان بود) . از آنجا که نام اردبيل در داستان ( ويس و رامين ) از آثار ادبي دوره اشکانيان آمده ، چنين مينمايد که اين شهر بيش از 1500 سال قدمت تاريخي دارد .
ياقوت حموي و فردوسي شاعر نامدار ايران ، بناي اين شهر را به فيروز پادشاه ساساني (489-457 م) نسبت مي دهند و آن را بادان پيروز ناميده اند
فردوسي در شاهنامه آورده است :
دگر کرد بادان پيروز بام همه جاي شادي و آرام و کام
که اکنون خواني همي اردبيل که قيصر بدو دارد از داد ميل
ماركورات ايران شناس آلماني و مولف كتاب « ايران باستان » در يكي از سخنرانيهاي خود پيرامون اين قسمت از ايران قديم ، گفته است : در تشكيلات دوران انوشيروان آذربايجان مركز شمال بود و شمال را در آن عهد "كوستي آپاختا" يعني " بسوي شمال " مي ناميدند و حاكم نشين آن " آرتاويد يا آرتاويت Artavet يا همان اردبيل بوده است ...
به روايت اوستا ، زردشت «زرتشت» پيامبر ايراني کنار رود «دائي يتا» که امروزه «آراز» يا «ارس» ناميده مي شود ، به دنيا آمد و کتاب خود را در سبلان نوشت و در همانجا به پيامبري رسيد و براي ترويج دين خود به شهر « باذان پيروز» روي آورد . در اين ناحيه جنگي ميان زردشتيان و بت پرستان روي داد که در اين جنگ بت پرستان بر همه روستاها و قصبه هاي اردبيل دست يافتند و به افتخار اين پيروزي آتشکده اي در اردبيل بنا کردند که آثار آن در سه فرسنگي اين شهر در دهکده اي به نام «آتشگاه» باقي مانده است. اشاعه دين اسلام در ايران ، نه تنها از اهميت زيارتي و مذهبي اردبيل نكاست بلكه با ظهور چهره هاي عرفاني – اسلامي بزرگي چون شيخ صفي الدين اردبيلي بر عزت و رونق اين شهر و منطقه افزوده شد به طوري كه اردبيل از نظر تقدس بعد از مشهد و قم قرار گرفت و مردم از اكثر نقاط ايران براي زيارت به اين شهر روي مي آوردند .
بنابراين اردبيل داراي سابقه تاريخي طولاني است و يكي از قديمي ترين شهرهاي ايران زمين به شمار مي رود كه تمدني كهن را در آغوش خود پرورانده و طبيعتا داراي آيين ها ، سنت ها و مراسم ديرپائي بوده است .